Âlemlerin İlk Maddesi ve Hareket Tarzları

Her Âlemin Aslî Maddesi#

Kitap, her âlemin kendine has ilk maddesinin yapısını şöyle açıklar:

"Herhangi bir âlemin aslî maddesi, o âlemin ilk maddesidir. O ilk maddede, o âleme mahsus bütün hâl ve şekillerin özü mevcuttur. Bu hâl ve şekilleri meydana getiren unsur da harekettir. Hareketlerin mahiyet ve karakterleri ise her âlemin kendi hususiyetlerini doğuracak tarzda değişiktir. Yâni her âleme mahsus ayrı hareket tarzı vardır."

Bu bilgi, âlemlerin birbirinin kopyası olmadığını, her birinin kendine özgü bir hareket karakterine sahip olduğunu ortaya koyar. Bir âlemdeki hareketler, başka bir âlemdeki hareketlerle aynı tarzda değildir.

İlk Atom ve Amorf Durum#

Kitap, bir âlemin ilk aslî maddesinin o âlem için amorf durumda bulunduğunu şöyle belirtir:

"Binaenaleyh bir âlemin ilk aslî maddesi olan atom veya çekirdek; o âlemin henüz hareketlerini izhar etmediğinden, o âlem için hareketsiz ve amorf durumda bulunur."

Yani her âlemin kendi ölçüsünde bir amorf hâli vardır: o âlem içinde henüz hiçbir hareket göstermeyen ilk madde durumu. Kitap bu ilk atomların nasıl çeşitli hâl ve şekilleri oluşturduğunu şöyle anlatır:

"Bu ilk atomlar, ilk hareketleri göstermek, çeşitlendirmek, arttırmak ve süratlendirmek suretiyle o âleme mahsus bütün hâl ve şekilleri yavaş yavaş meydana getirirler."

Her yeni hareketin eklenmesi, o âlemdeki madde hâllerinin çeşitlenmesine ve zenginleşmesine yol açar.

Yukarı ve Aşağı: Hareket ile Hareketsizlik#

Kitap, maddelerin hareketten hareketsizliğe doğru ilerleyişini değişmez bir kural olarak bildirir:

"Maddelerin, yukarıdan aşağıya indikçe hareketten hareketsizliğe, faaliyetten atalete doğru yürümelerinin değişmez bir kaide hâlinde görünmesi de bu hakikatin ilmî müşahedesini teşkil eder."

Bu kural, kâinatın her köşesinde geçerlidir:

"En yüksek ve münkeşif maddeler, hareketleri en mudil ve çok olanlardır. Buna mukabil, maddeler inkişaf hiyerarşisinde aşağılara doğru indikçe hareketleri azalır, basit hâllere rücu ederler ve nihayet o âlemdeki hareket imkânlarına nisbetle sıfıra yakın bir durum alırlar."

Tesir ve Hareket İlişkisi#

Kitap, aşağılara inildikçe hareketlerin azalmasının ortaya koyduğu değerli bir gözlemi şöyle aktarır:

"Aşağılara inildikçe hareketlerin azalması kıymetli diğer bir müşahedeyi daha verir. Madde hareketlerinin azalması ve basitleşmesi, maddelerin iptidaileşmesini mucip olduğu gibi, o maddeye dışarıdan gelen tesirlerin azalması ve basitleşmesi de madde hareketlerinin o nisbette azalmasını ve basitleşmesini neticelendirir."

Hidrojen ve Uranyum Örneği#

Kitap, bu gerçeğe örnek olarak hidrojen ve uranyum atomunu gösterir:

"Meselâ hidrojen ve uranyum atomunun bünyesini müşahede edenler bu hakikati orada görürler. Hidrojen atomu sayısız keyfiyet ve kemiyetteki hareketlerle muttasıf bir madde hâlidir. Bu atomun daha mudil şekli olan uranyum atomu bunun birçok misli kere fazla ve mudil hareketleri sinesinde taşır."

Tesirlerin Karşılıklı Olması#

Kitap, tesirlerin tek yönlü olmadığını şöyle vurgular:

"Keza, bir hidrojen atomunun etrafına yaptığı tesir uranyumunkinden daha azdır. İşte uranyumun hidrojene nazaran etrafına yaptığı tesirlerin yüksekliği ve fazlalığı onun, hidrojenden daha çok tesirler almakta olduğunu gösterir."

Bu gerçeğin ardındaki prensip şöyle ifade edilir:

"Binaenaleyh burada uranyumun, etrafına fazla tesir göndermesi fazla tesirler almakta olduğunu, yâni kendisine gelen tesirlerin o nisbette reaksiyonlarını göstermekte bulunduğunu ifade eder. Zira hiçbir tesir tek taraflı değildir ve maddede ne aksiyonsuz reaksiyon olur, ne de cevapsız kalan aksiyon bulunur."

Bu son cümle, kâinattaki tesir mekanizmasının en temel kurallarından birini ortaya koyar: her aksiyon bir reaksiyonla karşılanır ve hiçbir tesir cevapsız kalmaz.

Temel Noktalar#

• Her âlemin aslî maddesi, o âlemin ilk maddesidir ve içinde o âleme ait bütün hâl ve şekillerin özü bulunur.
• Her âleme özgü ayrı hareket tarzı vardır; hareketlerin yapısı ve karakteri âlemden âleme değişir.
• Yukarıdan aşağıya inildikçe hareket azalır, etkinlikten durağanlığa doğru gidilir; en yüksek ve inkişaf etmiş maddeler, hareketleri en mudil ve çok olanlardır.
• Hiçbir tesir tek yönlü değildir; maddede ne aksiyonsuz reaksiyon olur, ne de cevapsız kalan aksiyon bulunur.
• Uranyum ve hidrojen örneği, tesirlerin karşılıklı olduğunun ve mudilliğin tesir zenginliğiyle doğru orantılı olduğunun somut kanıtıdır.

Kaynak: İlâhî Nizam ve Kâinat, Syf. 12-13