Maddenin Hareketleri ve Tezahürleri

İnsanların Madde Diye Anladıkları#

Kitap, madde tezahürlerinin mahiyetini açıklarken şu temel bilgiyi verir:

"Bütün bu bilgilerden sonra kolaylıkla anlaşılır ki insanların madde diye anladıkları ve kıymetlendirdikleri şeyler, dışarıdan gelen tesirlerin madde bünyesindeki imkânlarla husule getirdikleri çeşitli hareketlerin tezahürleridir, amorf maddenin bizzat kendisi değildir."

Bu temel bilgi, her tezahürün arkasında bir hareketin, her hareketin arkasında da bir tesirin bulunduğunu gösterir. Maddeye gelen tesirler çeşitlendikçe, maddede ortaya çıkan hareketler de çeşitlenir. Bu hareketlerin dış görünüşleri, yani tezahürleri, insanların kâinatta gözlemlediği bütün olay ve durumları oluşturur.

Hareketlerin İncelik ve Kabalık Dereceleri#

Kitapta madde tezahürlerinin çeşitliliği şöyle ifade edilir:

"Bu şekillerin ve durumların incelik, kabalık veya basitlik, mudillik hâllerine göre, muhtelif idraklere ve görüşlere hedef olabilen kısımları vardır. Yüksek ve karışık hareket tezahürleriyle görünen maddeler o nisbette mudil ve inkişaf etmiş durumlar arz ederken, az ve basit hareketlerle kendilerini gösterenler de o kadar iptidaî ve basit vasıflarla temayüz ederler."

Bu ifade, kâinattaki maddelerin hepsinin aynı aslî cevherden gelmesine rağmen birbirinden farklı tezahürler sergilemesinin nedenini açıklar. Yüksek hareketler mudil tezahürler doğurur; basit hareketler iptidaî tezahürler oluşturur.

Maddelerin Sayısız İnkişaf Dereceleri#

Kitap, maddelerin inkişaf derecelerini şu önemli bilgiyle ortaya koyar:

"Demek ki maddeler en basit hareketlere mâlik iptidaî hâllerinden, en mudil hareketlerle muttasıf yüksek durumlarına kadar sayısız inkişaf derecelerinde çeşitli kıymetler gösterirler."

Bu durum, basit atomlardan karmaşık organizmalara, fiziksel olaylardan fikir vibrasyonlarına kadar geniş bir yelpazede kendini gösterir. Maddelerin inkişafı, hareketlerinin artması ve çeşitlenmesiyle doğru orantılıdır.

En Basit Madde ve En Mudil Madde#

Kitapta, inkişafın iki ucu şöyle tarif edilir:

"Şu hâlde, en basit madde demek, ilk hareketlerle amorf maddeden ayrılarak ilk şeklini almış bir madde hâli demektir. Buna mukabil yüksek, mudil madde demek de sayısız, çeşitli hareket kombinezonları ve tarzlarıyla karışık durumlar ve şekiller almış madde hâli demektir."

En basit madde, maddenin hareketsizlikten ilk çıkmaya başladığı, henüz çok az hareket taşıyan iptidaî aşamayı ifade eder. Mudil madde ise sayısız hareket kombinezonuyla zenginleşmiş, inkişaf etmiş yüksek aşamayı temsil eder.

Hareket ve İnkişaf İlişkisi#

Maddelerin inkişaf hiyerarşisinde alt seviyelerde olanlar az ve basit hareketlerle kendilerini gösterir. Yukarıya doğru çıkıldıkça hareketlerin sayısı, çeşidi ve mudilliği artar. Bu artış, maddenin yeni şekiller ve yeni hâller almasını sağlayan temel mekanizmadır.

İnkişaf, maddenin amorf hâlden uzaklaşarak giderek daha çeşitli ve zengin hareketlere sahip olmasıdır. Her yeni hareket türü, maddeye yeni bir tezahür imkanı kazandırır. Kitap bu gerçeği şöyle özetler: bir madde ne kadar çok ve çeşitli hareketlere sahipse, o kadar mudil ve inkişaf etmiş bir seviyeyi temsil eder; ne kadar az ve basit hareketlerle tezahür ediyorsa, o kadar iptidaî ve amorf maddeye yakın bir seviyededir.

Tezahürlerin İdraki#

İnsanlar, maddenin ancak belirli bir hareket aralığındaki tezahürlerini görüp algılayabilirler. Çok basit hareketlerle tezahür eden maddeler, insan idrakinin algı alanından uzaklaşır. Aynı şekilde çok yüksek ve mudil hareketlerle tezahür eden maddeler de insan idrakinin kavrayış sınırlarını aşar. Bu konu, insan idrakinin sınırları bölümünde ayrıca ele alınmaktadır.

Temel Noktalar#

• İnsanların madde diye gördükleri şeyler, dışarıdan gelen tesirlerin madde bünyesindeki imkanlarla oluşturduğu çeşitli hareketlerin tezahürleridir, amorf maddenin kendisi değildir.
• Yüksek ve karışık hareket tezahürleriyle görünen maddeler mudil ve inkişaf etmiş durumlar gösterir; az ve basit hareketlerle görünenler iptidaî ve basit niteliklerle öne çıkar.
• En basit madde, ilk hareketlerle amorf maddeden ayrılan iptidaî hâldir; en mudil madde, sayısız hareket kombinezonuyla karışık şekiller almış hâldir.
• Maddeler en basit iptidaî hâllerinden en mudil yüksek durumlarına kadar sayısız inkişaf derecesinde çeşitli değerler gösterirler.
• İnsan idraki, madde hareketlerinin ancak belirli bir aralığını kavrayabilir.

Kaynak: İlâhî Nizam ve Kâinat, Syf. 8-9