İdrakî (Kürevî) Zaman

Yüksek İdraklerin Zaman Anlayışı#

Kitapta, yüksek idraklerin zaman akışındaki konumunun dünya idrakinden köklü farklılıkları şöyle belirtilir:

"Bu idrak o kadar mütenevvi, ince madde kombinezonlarına mâliktir ki bunlardan intişar eden vibrasyonlar basit idraklerle kıyas edilemeyecek kadar büyük bir sürat ve şümulle muttasıf zaman ölçüsüne kavuşmuş bulunurlar. Bu idraklere göre zaman akışında mazi, hâlihazır, istikbal durumları basit idraklerde olduğu gibi tek istikamette birbiri arkasından giden bir sıra takip etmek zaruretinde değildir."

Yüksek idrakte bütün geçmiş, şimdiki ve gelecek durumlar bir bütün olarak tek bir oluşa bağlanır; ancak bu tek oluş sonsuz sayıda yöne sahip formlar gösterir. Bir an demek olan o tek oluş içinde, her yöne uzanan sonsuz zaman kavramı toplanmıştır.

Kürevî Zaman İdraki#

Kitapta yüksek zaman idrakine "kürevî zaman idraki" ya da "idrakî zaman" adı verilir:

"Yüksek zaman idrakine kürevî zaman idraki veya idraki zaman diyoruz. Yüksek zaman idraki, evvelkinde olduğu gibi, bir satıh üzerinde kıvrılarak tek istikametteki helezonlar hâlinde dönüp duran basit bir sistem değildir. Bu, bir kürenin bütünü içinde, her tarafa akarak yürüyen bir zaman mudilesidir. Burada kürenin merkezinden namütenahi olan muhit noktalarının her birine yürüyen namütenahi istikametler ve bu istikametlere tevafuk eden namütenahi şümule mâlik zaman akışı mefhumu bahis mevzuudur."

Kürevî Zamanın Şema ile Açıklanması#

Kitap, kürevî zaman idrakini bir küre kesiti üzerinden açıklar:

"Yâni içi dolu bir kürenin, meselâ bir topun, merkezinden geçen bir bıçakla iki müsavi parçaya ayrıldıktan sonra görülen kesik satıhlarından birisi gibidir. Bu satıh üzerinde evvelki merkez etrafında dönen helezonlar hâlinde, bir sathî zaman akışı idrakinin mevcut olması mümkündür ve tabiîdir. Demek ki bu topun bir tek maktamda bir satıh zamanı idraki vardır. Bu, dünyada bir insan hayatının bütün realitelerini içine almaya kâfi gelen bir kıymettir."

Topun başka taraflarından da, her zaman merkezinden geçmek koşuluyla başka kesitler yapılabilir ve böylece sonsuz sayıda kesit elde edilir:

"Bu esnada topun pozisyonu sabit kalacağından, bu namütenahi satıhlardaki basit zamanı gösteren helezonların istikametleri birbirine uymaz, namütenahi istikamette sathî zaman helezonları meydana gelir. Şu hâlde bir küre içinde namütenahi diyebileceğimiz kadar ayrı ayrı sathî zaman imkânı mevcuttur. İşte bütün bu ayrı zaman idraklerini birleştirip hayalen bir tek oluşa bağladığımız anda kürevî zaman idrakini canlandırmış oluruz."

Sathî ve Kürevî Zamanın Karşılaştırması#

Kitap bu iki zaman idrakinin farkını son derece açık biçimde ortaya koyar:

"Sathî zaman idrakiyle insan, muayyen bir anda ancak bir tek istikamette hareket edebilir. Çünkü o, bütün idrakiyle, efal ve harekâtıyla sathî zaman zaruretlerine tâbi olarak geçmiş, hâlihazır ve istikbal mefhumları içinde bir tek sırayı takip etmeye mecburdur. Hâlbuki idrakî zamana tâbi bir varlık namütenahi istikametlerdeki geçmiş, hâlihazır ve istikbal mefhumlarını bir tek oluşa bağlayarak aynı anda yaşamak imkânına mâliktir. Zira onun bulunduğu süptil madde vasatı, aynı anda bir kürenin bütün satıhlarında birden yaşamasına kolayca imkân vermektedir."

Aslî Zaman Üzerindeki Fark#

Kitap, iki zamanın aslî zaman üzerindeki ilerleyişlerini karşılaştırır:

"Sathî zaman, şekilde görüldüğü gibi, aslî zaman akışının bir (x) noktası etrafında devirler yapar ve periyotlarıyla helezon çizer. Bu helezon ne kadar fazla devirli olursa olsun, aslî zaman üzerindeki (x) noktasından ayrılmamakta, hep yerinde sayarak uzanmaktadır. Şu hâlde bir ömürlük müddeti gösteren sathî zaman realitesinde, aslî zaman üzerinde yürüyüş ve akış yoktur."

Oysa kürevî zamanda durum tamamen farklıdır:

"İdrakî zaman, yâni kürevî zaman, birinci küre hâlinde iken aslî zaman akışı üzerinde (c-d) parçasını şümulüne almaktadır. Bu küre idraki inkişaf edip ikinci cesametini alınca aslî zaman akışında yürüyerek (e-f) parçasını işgal etmekte ve daha genişleyip üçüncü küre hâline girince aslî zaman akışında (g-h) parçasını katetmiş bulunmaktadır."

Bu nedenle kitap, asıl tekâmülün idrakî zamanın hâkim olduğu vazife plânından itibaren başladığını bildirir:

"Sathî zaman idrakinin inkişafı, aslî zaman akışı üzerinde hiçbir seyir yapmayıp bir tek nokta üzerinde durduğu hâlde, kürevî zaman idrakinin her inkişaf anı, aslî zaman akışı üzerinde yürüyüşle müterafık olmaktadır. İşte onun içindir ki asıl tekâmül, idrakî zamanın hâkim olduğu dünya üstü vazife plânından itibaren başlar."

Kürevî Zaman Mekânı#

Kitap, kürevî zamana ait mekânın sezilmesinin bile ne kadar güç olduğunu belirtir:

"Sathî zaman idraki mekânına nazaran, sonsuz imkânları haiz idrakî zamana ait mekânı idrak etmek değil, hattâ en kuvvetli imajinasyonlarla dahi sezebilmek, insanlar için o kadar kolay olmayacaktır."

Kürevî mekânın açıklaması şöyle yapılır: Bir küredeki sonsuz hareketleri, sonsuz yöndeki akışlara ve periyotlara kıyaslayarak onları tespit eden hayal gücündeki sonsuz ortamları tek bir oluşa bağlayan bütün, idrakî veya kürevî mekânı oluşturur.

Temel Noktalar#

• Kürevî zaman, bir yüzey üzerinde dönen basit bir sarmal değil, bir kürenin bütünü içinde her yöne akarak ilerleyen bir zaman modelidir.
• Sathî zamanda insan tek yönde hareket ederken, kürevî zamanda sonsuz sayıda yön aynı anda yaşanır.
• Sathî zaman aslî zaman üzerinde mesafe katetmezken, kürevî zamanın her gelişim anı aslî zamanda ilerleme kaydeder.
• Asıl tekâmül, kürevî zamanın hâkim olduğu vazife plânından itibaren başlar.
• Kürevî mekân, ancak hayal gücünün ince malzemeleriyle bir dereceye kadar sezilebilir; üst âlem varlıkları için ise doğal ve zorunlu bir durumdur.

Kaynak: İlâhî Nizam ve Kâinat, Syf. 210-220