Sathî Zaman ve Mekân

Dünya İdrakine Bağlı Zaman#

Kitapta, dünya idrakinin uygulamalarla geliştirilip olgunlaştırılmasındaki zaman formunun basitliği şöyle ifade edilir:

"Dünya idrakinin tatbikatlarla terbiye ve tekâmülünde başlama ve bitme noktaları izafiyetlerine ihtiyaç vardır ki bu ihtiyaç aynı zamanda dünyada cari olan ve dünya idrakine hitap eden zaman formuna uygundur. Şu hâlde her realitenin muayyen bir noktada başlaması ve muayyen bir noktada bitmesi, ancak dünyada cari ve dünya idrakine kalıplanmış bir zaman ifadesidir."

Gerçekte böyle başlayıp biten durumlar yoktur; bütün âlemlerin oluşumu ve akışı, gerekliliklerin belirlediği hedeflere doğru kesintisiz olarak ilerler. Daha yüksek idrakler için başlangıç ve bitiş kavramları insanların düşündüğü değerleri taşımaz:

"Yüksek âlemlerin olaylarını anlayabilmek dünya idrakiyle kabil olmaz. Dünya realitelerine bol bol kâfi gelen dünya zamanı ölçüsü, yüksek âlemlerin zaman idraklerine nisbetle çok basittir. Bunun için, dünya zamanıyla mukayyet olan realiteler, yüksek âlemlerdeki hakikatlere nazaran pek kısır durumda kalırlar."

Sathî Zamanın Basitliği ve Kısırlığı#

Dünya zamanının kısırlığının nedeni, idrakle olan doğrudan bağlantısındadır:

"İdrakler ne kadar şümullenirse tâbi olacakları zaman sistemi de o kadar şümullü olur. Hâlbuki idraklerin şümullenmesi; fazla değerler alması, değerlerinin artması demektir. Hemen hemen değerleri aynı kadrolar içinde bulunan insanlık âlemi idrakinin tâbi olduğu zaman, basit bir sistemdir. Bu sistemin basitliği de onun bir mihrakının, muayyen başlangıcının bulunması, geçmiş, hâlihazır ve gelecek durumlarının mevcut olması zaruretinden ileri gelmektedir."

Dünya zamanı idrakinde bir sınırlılık vardır. Belirli noktaların periyotlar halinde birbirini belirli aralıklarla izleme zorunluluğu bulunur. Her realitenin bir başlangıç ve bitiş noktası vardır. Oysa yüksek zaman idraki bu açıdan büyük farklılıklar gösterir.

Sathî Zaman Şeması#

Kitapta, zaman konusunu şema ve grafikle açıklamak için basit zamana "sathî zaman" adı verilir:

"Uç buut anlamına tâbi olan basit zamana sathî zaman diyoruz. Çünkü bu zamanın akışı, bir satıh üzerine çizilmiş helezoni daireler hâlinde tek bir istikamete doğru seyreder."

Sathî zamanın grafikle açıklaması şöyledir:

"Şemada görüleceği gibi sathî zaman dümdüz bir hat üzerinde yürümez. Uzun bir hattın bir noktası etrafında, o hatta amut olan bir satıh üzerinde devirler yaparak helezon şeklinde döner. Bu helezon çizilirken (Z-Z') hattına amut istikamette yürüdüğünden helezonun uzunluğu ne kadar olursa olsun, (Z-Z') hattı üzerinde hiçbir mesafe katetmez, sadece hattın (a) noktası etrafında devirler yapar durur. İşte sathî zaman idrakinin yürüyüşü budur. (Z-Z') hattı ise kâinata şâmil olan aslî zamandır."

Bu aslî zamanın, üst âleme ait kürevî zamandan farklı olduğu belirtilir; o, evrenlerdeki bütün zaman realitelerini kapsamına alan kâinat üstü zaman prensibinin kâinattaki yansımasıdır.

Hayat Periyotları ve Melekeler#

Kitap, sathî zaman helezonunun insan hayatına uygulanışını şöyle açıklar:

"Bu helezonun seyri üzerinde, (a) noktasını bir insanın doğduğu an, (f) noktasını da öldüğü an olarak tesbit edelim. Onun doğumundan ölümüne kadarki inkişafında devam eden bir durumunu, meselâ bir melekesini ele alalım. Bu noktaların her biri helezonun akışı üzerinde birer periyot teşkil ediyor. Meselâ (a) ile (b) arasında bir daire tamamlanmış oluyor."

Her periyot, yaşam boyunca bir devreyi oluşturur ve bu periyotlar birbiri ardından gelir. Burada geçmiş periyot, içinde bulunulan periyot ve gelecek periyot kavramı temeldir; bu da sathî zaman idrakinin bir zorunluluğudur. Bir insanın hayatında bütün melekeleri aynı düzeyde gelişmiş olmaz.

Sathî Zaman Mekânı#

Kitapta mekân, zamanın evrenlerdeki görünümü için zorunlu bir unsur olarak tanımlanır:

"Mekân olmayınca zamanın mevcudiyeti, yâni âlemlerdeki tezahürü mümkün olmaz. Kâinattaki aslî zaman akışının, âlemlerde tezahür edebilmesi için, o âlemlerin bünyelerine uygun mekân mefhumuna ihtiyaç vardır."

Sathî zaman mekânının oluşması için üç koşul gerekir:

"Sathî zamanda periyotların teşekkül edebilmesi için üç şartın gerçekleşmesi lâzımdır. Birincisi, zamanın akışını ve periyotların geçişini tesbit etmek için maddî bir vasat. İkincisi, bu periyotların teşekkülü ve zamanın akışı için hareket. Üçüncüsü de hareketin vukuunu ve periyotların tesbitini takdir etmek için hareketi o vasata bağlamak. İşte satıh zamanı için mekân budur."

Bu üç koşul bir araya getirilince sathî zaman mekânı şöyle tanımlanır: Sarmal yönde gerçekleşecek bir hareketin akış yönünü ve belirli periyotlarının başlangıç ile bitiş noktalarını saptamak için maddî bir ortamın o harekete bağlanması sathî zaman mekânını oluşturur.

Havaya Atılan Taş Örneği#

Kitap bunu somutlaştırmak için bir örnek verir:

"Havaya atılmış bir taş tasavvur edilsin. Evvelâ burada taşın hareketi ve bu hareketin başlangıç ve bitiş noktasıyla ifade edilebilecek periyot karakteri vardır, bu birinci şart. Bundan sonra hareketi ve periyot noktalarını tesbit ve takdire yarayan havada vasata lüzum vardır, bu da ikinci şart. Nihayet, bu hareketin ve periyot noktalarının vasata kıyası veya bağlantısı mevcuttur, bu da üçüncü şart. İşte bu üç şartla tezahür eden taşın boşluktaki hareketi sathî zaman idrakine mahsus mekânı meydana getirir."

Bir bedenin idraki karşısında, o bedenin hareketlerine bağlanarak hareketlerin periyotlarını tespit eden ortam bir mekândır. Taşıyla, toprağıyla, gökyüzüyle bütün bir konum mekândır. Mekân, bir bireyin bastığı topraktan uzaya kadar sonsuz nüanslarla derecelenir.

Temel Noktalar#

• Sathî zaman, bir yüzey üzerinde sarmal daireler halinde tek yönde dönen basit bir zaman sistemidir ve aslî zaman üzerinde hiçbir mesafe katetmez.
• Dünya zamanının kısırlığı, idrakin basitliğinden ve geçmiş-şimdiki an-gelecek zorunluluğundan kaynaklanır.
• Hayattaki her periyot bir devreyi oluşturur; bütün melekeler aynı düzeyde gelişmez.
• Sathî zaman mekânının oluşması için maddî ortam, hareket ve bu ikisinin bağlantısı olmak üzere üç koşul gereklidir.
• Zaman ve mekân birbirinden ayrılamaz; birleştirilmedikçe ne zamanın ne mekânın görünümü mümkün olur.

Kaynak: İlâhî Nizam ve Kâinat, Syf. 210-225