İdrakin Mekanizması

Mutat Idrakin Cereyan Edisi#

Kitap, suur ve varlik hakkindaki islevsel ayrim bilgisini verdikten sonra, olagan idrakin nasil gerceklestigini su sekilde aciklar:

"Fonksiyon bakimindan bu taksimati acıkladiktan sonra mutat idrakin ne yolda cereyan ettigini bu bilginin isigi altinda izah edelim."

Idrakin en basit ornegi kalem ile verilir:

"Insan disaridaki bir objeye, mesela bir kaleme baktigi zaman o kaleme ait titresimler gorme sistemi muhitindeki noktalardan itibaren muayyen istasyonlardan gecerek gorme merkezine gider. Oradan da suur merkezine aksedince ilk maddi idrak vaki olur. Bu idrak tamamen beynin tabi oldugu sathi zaman faaliyetine ait dunya idrakidir."

Idrakin suurdan varliga gecisi:

"Bu tesir suurdan suurdisi kanaliyla suurustune giderek orada varlığa ait ve dunya realitesi disinda insanlarin anlayamayacagi idrak vaki olur. Varlik bu kaleme sumul bir idrak icinde muttali olur."

Suur Idraki ile Varlik Idraki Arasindaki Fark#

Kitap, suurda olusan idrakle varlikta olusan idrakin birbirinden farkli oldugunu vurgular:

"Tekrar edelim, suurda husule gelen maddi idrakle varlikta husule gelen suptil idrak birbirinin ayni degildir. Bu idraklerin mahiyetleri, kendilerini teskil etmis olan suur gibi nisbeten kesif ve suurustu gibi ona nazaran cok seyyal madde vasatlarina gore kesiflesir ve suptillesir."

Suura bagli idrak kisitlidir:

"Suura bagli olan idrak, varlikta oldugu gibi sumul ve mudil degil, suur merkezinin maddi bunyesine ayarli olarak kaba sekilde tecelli eder."

Idrak Yolunun Karmasikligi#

Kaleme bakma ornegi basit bir semadir. Gercekte durum bundan cok daha karmasiktir:

"Yukarida verdigimiz kalemin idraki misali basit bir semadir. Bahsettigimiz yol bundan daha cok karisik da olabilir. Bu tesir seyahatine, alakali diger merkezler ve istasyonlar da karısabilir. Keza suurdisından bazi tesirler de katilabilir. Bunlar sayisiz icaplara gore sayisiz durumlar alirlar."

Idrak, Vicdan ve Oz Bilgi Iliskisi#

Kitap, bu kisa ama ozu dolu bolumde idrakin vicdan mekanizmasi ve oz bilgi ile olan derin iliskisini bir kez daha one cikarir. Oz idrakin suurdan ve suur otesinden farkli seviyelerde ortaya ciktigi anlasilmaktadir. Suur, dunyanin kaba realiteleriyle dogrudan karsilasarak dunyadan yeni bilgi malzemelerini toplar. Bu malzemeler cesitli islemlerden gectikten sonra varligin oz bilgi birikimine katilir.

Daha once aciklanan vicdan, realite, idrak, bilgi ve sevgi gibi kavramlarin hepsi bu temel mekanizmanin parcalaridir. Kitap su ozeti yapar:

"Vicdan, realite, idrak, bilgi, sevgi velhasıl dunyada tezahur eden butun kiymetler; ancak beyin cevherinin imkanlari dahilinde formlarini almis, maddi gorunuslerden ibarettir. Bunlarin asıl kiymetleri, oz varlikta meknuz olan kudretlerdedir. Fonksiyonlari da dunya imkanlari icinde ancak oz varliga hizmet etmek yolunda isler."

Sathi zaman ile kurevi zaman arasindaki fark bu konuyu daha da derinlestirir:

"Binaenaleyh bunlar, yalniz dunyada cari, sathi zaman idrakiyle olculebilen dunya sekilleri, halleri ve gorunusleridir. Bunlarin besledikleri, inkisaflarina vasita olduklari asil oz varliktaki kiymetler ise, oz varligin tabi bulundugu kure zamaninin namutenahi diyebilecegimiz idrak imkanlariyla degerlenen hakiki kiymetlerdir ki bu kiymetler, ruhun kainattaki tekamul olcusunu gosterir."

Sathi ve Kurevi Zaman Isiginda Idrak#

Kurevi veya idraki zaman teknigi ile degerlendirilen ince kombinezonlar, dunyanin sathi zaman idrakiyle tanimlanamaz:

"Kurevi veya idraki zaman teknigi ile degerlenen bu ince kombinezonlar, dunyanin sathi zaman idrakiyle tarif ve tavsif edilemezler. Iste vicdan mekanizmasina ait gecen butun bilgilerdeki idrak, bilgi, realite, unsur, sevgi... gibi kelimelerin hep bu mefhumlar icinde kendi kiymetleriyle ele alinmasi lazim gelir."

Kitap sevgi orneginden yola cikarak bu farki gosterir:

"Mesela sevginin bahsedilen cephesi dunyaya ait olan kiymetlerini ifade eder. Bunun varliga ait olan, idraki zaman karsisindaki durumuna ve manasina dunya zamaniyla dusunen bir insan asla nufuz edemez."

Temel Noktalar#

• Olagan idrak, dis dunyadan gelen titresimlerinin merkezler ve istasyonlar araciligiyla suur merkezine ulasmasi ve oradan varliga gecmesi suretiyle gerceklesir.
• Suurda olusan maddi idrak ile varlikta olusan suptil idrak ayni sey degildir; aralarinda nitelik farki vardir.
• Idrak yolu basit semasindan cok daha karmasik olabilir; pek cok merkez, istasyon ve suurdisi tesirleri bu surece dahil olabilir.
• Dunyada ortaya cikan tum degerler beyin ozu imkanlari dahilinde bicimlerini almistir; asil degerler oz varliktadir.
• Sathi zaman idrakine bagli dunya kavramlari, kurevi zaman teknigi ile degerlendirilen oz varlik degerlerini ifade etmekten acizdir.

Kaynak: İlahi Nizam ve Kainat, Syf. 142-143