İdrakin Direkt ve Endirekt İnkişafları

Bilgi ile Idrakin Beraber Yuruyusu#

Kitap, idrak ile bilginin birbirinden ayrılamaz bicimde birlikte ilerleyisini belirtir:

"Demek ki bilgi ile idrak beraber yuruymektedir. Bu bakimdan, bunlarin inkisafini birlikte izah etmek lazim gelir."

Idrakin gelismesinde iki yol bulunur:

"Idraklerin inkisafinda iki yol vardir. Birincisi, insanin kendi bunyesi dahilindeki durumları tetkik mevzuu yaparak ilerlemesidir. Buna idrakin direkt olarak inkisafi deriz. Ikincisi idrakin beden disindaki hadiseleri musahede etmesiyle, daha dogrusu kendisinin sebep oldugu hadiseleri mutalaa yoluyla olan ilerleyistir. Buna da idrakin endirekt olarak inkisafi deriz."

Endirekt Inkisafin Ilk Kademeleri#

Endirekt inkisafin baslangiclari oldukca agir seyreder:

"Idrakin endirekt inkisafinda kullanilan unsurlarin basinda insanlarin gorgu ve tecrubelerini artiracak olan etraflarindaki, kendilerinin bizzat sebebiyet verdigi hadiseler, isler ve eserler gelir ki bunlarin cogu dis tesirlerin yardimlariyla meydana getirilmis bulunur. Bu hadiseler bilhassa inkisafin ilk kademelerinde; agir, zahmetli, mesakkatli, istirapi ve cok uzun vadeli gorunurler. Bitmeyecek ve tukenmeyecekmiş gibi duygular tevlit ederler."

Kitap bu kademedeki insanin mucadelesini canli bir tablo olarak cizer:

"Bu sirada insan guclukler icinde calisir, bir lokma gidasini temin etmek icin butun hayati boyunca tabiatin cesitli imkansızlıklarıyla bogusur, canavarlarla, kendi cinsleriyle didisir. Bu mucadelede bazan galip gelir, ekseriya maglup olur. Bunlarin azaplarini nefsinde duyar, bu suretle onun iskenceli hayati asirlar boyunca surup gider."

Idrakin Endirekt Inkisafiyla Bilgilerin Genislemesi#

Idrak arttikca, cevredeki olaylarin anlamlari daha fazla belirginlesir:

"Idrak arttikca, etraftaki hadiselerin manalari daha ziyade belirir. Ve bu sayede insanin beynine ait madde kombinezonlarindan suzulen idrak vibrasyonlari bu sayisiz hadiseden cesitli neticeler cikarmaya, hadise cuzulerinden turlu turlu kombinezonlar kurmaya baslar ki bunlardan da dunya bilgileri meydana gelir."

Bu bilgilerin dallara ayrılmasi:

"Idrakler inkisaf ettikce bu bilgiler de sumullenir ve artar. Boylece bilgiler cesitli dallara ayrilir. Sanat, edebiyat, ilim, tababet, felsefe, muzik, resim, iktisat, siyaset, din gibi bir suru bilgi kolu tesekkul eder. Butun bunlar inkisaf mekanizmasinda artan idrakin, hadise maddelerinden kurmus oldugu yeni madde kombinezonlarinin neticeleridir."

Illiyet Prensibi ve Kiyas Bilgisi#

Olaylarin oz bilgiye donusmesinde illiyet prensibi ve kiyas bilgisi onemli roller ustlenir:

"Illiyet prensibi; hadiselerin oz bilgiye inkilaplarinda en muhim rolu alan idrakin kullandigi kiyas bilgisinin kuvvetli bir dayanagidir."

Kiyas bilgisi, idrakin illiyet prensibine uyum saglama yoludur:

"Kiyas bilgisi; idrakin illiyet prensibine uymasi yoludur. Idrakler, kainattaki illiyet prensibine intibak edebildikleri nisbette inkisaf ederler."

Cocuk ve ates ornegi ile bu cok iyi aciklanir:

"Atesi eliyle tutarsa elinin yanip yanmayacagini idrak edemeyen bir cocuga atesle oynamak salahiyeti verilmez. Cunku onun idraki henuz boyle bir ise layik duruma gelmemistir. Kiyas bilgisine girmek icin o cocuk, eliyle atesi birkac defa tutmak tecrubisini yapacak ve her defasinda eli yanacaktir."

Olaylarin Duzenlenmesi#

Olaylarin ortaya cikisi rastgele degildir:

"Matlup olan herhangi bir hadiseyi bir insana yaptirtmak icin icap ettigi zaman yardimci varliklar, onun vicdaninin nefsaniyet unsurlarini tahrik ederler. Veya onun karsisina kendi ihtiyari disinda hadiseler cikartirlar ve boylece onu cesitli hareketlere sevk etmis olurlar."

Bu tesirlerin amaci:

"Bu da nefsani hareketlerinin aci neticelerini onlara tattirmak ve bu sayede insanlari kiyas bilgisine goturerek oz bilgilerine o yoldan degerler hazirlamak icindir."

Adam Oldurme Ornegi#

Kitap, son derece carpici bir ornek verir:

"Mesela bir insan, eger bir katilin duyacagi istiraplari cekecekse, onun buna ihtiyaci varsa o insanin onune oyle hadiseler cikartilir ki o, bunlarin karsisinda kendini tutamaz ve adam oldurur. Demek ki boyle, neticesi cok vahim bir hadiseye onun bizzat sebep olmasi, keyfi veya rasgele vukua gelmis bir is degildir."

Cinsiyet Hodkamligi Ornegi#

Kitap, kiyas bilgisinin isleyisini genis bir ornekle aciklar:

"Dunyada en guc yenilen ve bircok safhalara derecesi nisbetinde sumullenbilen, bircok imtihanlarin, bircok ilerlemelerin, bircok gerilemelerin amili olan cinsiyet hodkamligini ele alalim. Bir adam sirf etinin, sinirlerinin arzularini yerine getirmek icin bir kadini sevmektedir."

Kitap sonra nesnel bir gozlemi aktarir:

"Orta yasli zengin bir adam, sevistigi ve oynastigi genc bir kizin, kendisinden bikip yuz cevirmesi uzerine tekrar iltifatini kazanabilmek icin yaptigi butun tesebbüslerin bosuna gittigini gorunce isi zorbaliga doktu, kizin yolunu beklemeye basladi ve yakalayinca da bir bicak ile vucudunun 25-30 yerinden delik desik ederek onu yere yikti."

Bu ornegin kiyas boyutu:

"Cinayetini muteakip, idamdan kurtulan bu adam bir timarhanede cani deliler kismina ayrilmis olan yere kapatildi ve on iki sene orada kapali kaldi. Bir gun ayni kisimda oturan ve kendisi ile cok iyi anlasan azgin bir delinin gecirdigi ruhi bir kriz esnasinda, hucumuna maruz kaldi ve deli, elindeki bir bahce capasiyla onun vucudunu 25-30 yerinden capalayarak parca parca etti ve yere yikti."

Idrakin Direkt ve Endirekt Inkisaflari#

Kitap, direkt ve endirekt inkisaflarin bir arada isleyisini ozetler:

"Idrakin bu istifadesi hem bedenin form degistirmeleri, hem de bedenin yasadigi alemin sayisiz madde degismeleri sayesinde olur. Bunlardan birinciye idrakin direkt, ikinciye endirekt inkisaflari demistik."

Her iki yolun hedefi de aynidir:

"Kainat icindeki butun formasyonlar ruhlarin ihtiyaclariyla ayarlidir. Dunyada en ince bir madde hali olan idrak de boylece bu cesitli mekanizmalar icinde direkt ve endirekt olarak kendisini, ruha hizmet edebilecegi en uygun tarzda hazirlar."

Temel Noktalar#

• Idrakin inkisafinda direkt (bedenin kendi bunyesindeki degisimler) ve endirekt (dis olaylarin gozlemlenmesi) olmak uzere iki yol vardir.
• Illiyet prensibi ve kiyas bilgisi, olaylarin oz bilgiye donusmesinde kilit rol oynar.
• Olaylar insanlarin onune rastgele cikmaz; yardimci varliklar tarafindan tekamul ihtiyaclarina gore duzenlenir.
• Aci, kiyas bilgisinin en etkili yardimcisidir ve oz bilgiyi besler.
• Sanat, bilim, felsefe gibi bilgi kollarinin hepsi idrakin inkisafiyla olay maddelerinden kurulmus kombinezonlardir.

Kaynak: İlahi Nizam ve Kainat, Syf. 121-129