İncelik-Kalınlık ve Basitlik-Mudillik Farkları

İki Farklı Kavram#

Kitapta teknik bir bilgi olarak özellikle belirtilen ve birbirine karıştırılmaması gereken önemli bir nokta vardır:

"Burada teknik bir bilgi olarak şunu ilave edelim ki, maddelerin ince-kalın hâlleriyle, basit-mudil hâlleri mefhumlarını birbirine karıştırmamalıdır."

Bu iki kavram farklı şeyleri ifade eder ve birbirinden bağımsız olarak değerlendirilmelidir. Kitap bu farkı ayrıntılı biçimde açıklar.

Basitlik ve Mudillik Farkları#

Kitap, basitlik-mudillik kavramını şöyle anlatır:

"Maddenin basitlik-mudillik farkları, onların bünyelerini teşkil eden hareket mudilelerinin az veya çok karışık veya inkişaf etmiş olmalarından ileri gelir. Eğer bir maddenin madde kombinezonları, bünyesini kuran değerler, yâni hareketler fazla, zengin ve karışık ise o madde o kadar mudil olur. Ve basitlikten o kadar uzaklaşmış bulunur."

Basit bir madde, az sayıda ve sade hareketlerle tezahür eden maddedir. Mudil bir madde ise çok sayıda, çeşitli ve karışık hareket kombinezonlarıyla ortaya çıkan maddedir. Basitlikten mudilliğe giden yol, maddenin inkişaf yoludur; amorf maddeden uzaklaştıkça mudillik artar.

İncelik ve Kalınlık Farkları#

Kitap, incelik-kalınlık kavramının basitlik-mudillikten farklı olduğunu şöyle vurgular:

"Hâlbuki incelik ve kalınlık mefhumu bu mânâyı taşımaz. Burada maddenin içindeki terkip ve değer miktarlarının azalıp çoğalması bahis mevzuu değildir. Binaenaleyh bir maddenin inceliği, kalınlığı onun inkişaf durumunu, yâni amorf maddeye uzaklık ve yakınlık derecesini göstermez."

Kitap, kesif maddelerin oluşumunu şöyle açıklar:

"Dışarıdan gelen kuvvetli tesirlerle bazan bir madde bütününün cüzüleri arasındaki bağlar artar ve kuvvetlenir, hattâ hareketleri tahdit edilecek şekilde bu cüzüler birbirlerine yaklaşır. Bu yüzden bunların hareketlerine tesir etmek için — onları bu derece sıkıştıracak kadar kuvvetli olan tesirleri yenmeye kâfi gelecek derecede — kuvvetli tesirler yollamak lâzım gelir. İşte bu maddeler kesif, kaba hâller arz ederler."

İnce maddelerin durumu ise şöyledir:

"Buna mukabil, madde bütününün cüzüleri arasındaki bağlar zayıf olursa bu cüzülerin gevşek irtibatları, onların aralarında daha geniş mesafelerin kalmasını intaç eder. Ve bu cüzüler az ve zayıf tesirlerden de müteessir olurlar. Binaenaleyh, onlara tesir etmek evvelki kaba maddelere tesir etmekten daha kolay olur. Çünkü onları bu hâlde tutan tesirler kuvvetli değildir. Bu sebepten onları daha kolaylıkla yenmek mümkündür. Bunlar da seyyal dediğimiz ince maddelerdir."

Safha Değiştirmeden İncelme ve Kabalaşma#

Kitabın verdiği çok önemli bir bilgi şudur:

"Şu hâlde, her safhada bulunan basit veya mudil maddeler, safhalarını değiştirmeden inceltilip kabalaştırılabilirler."

Su Örneği#

Kitap bu gerçeği somut bir örnekle açıklar:

"Buna misal olarak suyu gösteririz. Buhar, su ve buz hâlleri, aralarında incelik ve kabalık farkları gösterirler. Fakat bunların her üçü de amorf maddeye uzaklıkları aynı derecede olan ve aynı mudillik kademesinde bulunan su maddesinden başka bir şey değildir."

Su maddesinin mudilliği değişmemiştir; sadece incelik-kalınlık derecesi farklılaşmıştır. Buhar ince, buz kesiftir; ama üçü de aynı inkişaf aşamasındadır.

Demir-Oksijen Örneği#

Kitapta verilen bir diğer önemli örnek, mudil bir maddenin basit bir maddeden daha kaba olabileceğini gösterir:

"Keza bazan mudil bir madde, nisbeten kendisinden basit olan diğer bir maddeye nazaran daha kaba olabilir. Meselâ demir maddesi, oksijenden daha mudildir, fakat ondan daha kesif ve kabadır."

Bu örnek, incelik-kalınlık ile basitlik-mudillik kavramlarının birbirinden tamamen bağımsız iki eksen olduğunu somut olarak gösterir. Bir madde hem ince hem basit olabileceği gibi, hem kaba hem mudil de olabilir.

İki Kavram Arasındaki Fark#

Özetle: basitlik-mudillik, maddenin bünyesindeki hareket zenginliğinin ve karmaşıklığının ölçüsüdür. İncelik-kalınlık ise madde parçacıklarının birbiriyle olan bağ sıkılıklarının, yani o maddeye tesir etmenin kolaylık veya zorluk derecesinin ifadesidir. Bu iki kavramı birbirine karıştırmamak, kâinat maddelerinin yapısını doğru anlamanın önemli bir koşuludur.

Temel Noktalar#

• İncelik-kalınlık ve basitlik-mudillik birbirinden farklı iki kavramdır ve karıştırılmamalıdır.
• Basitlik-mudillik farkları, maddelerin bünyelerindeki hareket mudilelerinin az ya da çok karışık veya inkişaf etmiş olmalarından kaynaklanır.
• İncelik-kalınlık, madde parçacıkları arasındaki bağların gücü ve sıkılığıyla ilgilidir; kesif maddeler kaba, seyyal maddeler incedir.
• Her aşamadaki basit veya mudil maddeler, aşamalarını değiştirmeden inceltilip kabalaştırılabilirler (örnek: buhar, su, buz).
• Mudil bir madde, kendisinden basit olan bir maddeden daha kaba olabilir (örnek: demir ve oksijen).

Kaynak: İlâhî Nizam ve Kâinat, Syf. 8-10