İnsan İdrakinin Sınırları ve Madde Zinciri

Madde Zincirinde İnsan İdraki#

Kitap, insan idrakinin kâinat maddeleri karşısındaki sınırlılığını şu ifadeyle ortaya koyar:

"İnsanlar asgar ve azam namütenahi noktalar arasında uzanıp giden hareketlerin — basitlik ve mudilliği zincirinde — ancak muayyen hudut dahilindeki birkaç madde halkasının şekil ve hâllerini görüp idrak edebilirler."

Kâinat maddelerinin zinciri sonsuz bir uzunlukta uzanır, ancak insan bu zincirin yalnızca çok dar bir bölümünü algılayabilir.

Alt Sınır: Basitlik Tarafına Doğru#

Kitapta, madde hareketlerinin basitleşmesiyle idrakin nasıl kaybolduğu şöyle anlatılır:

"Bu hâller ve şekiller; hareketlerin azlığı veya basitliği itibarıyla, iptidaileşip aşağılara doğru inerek bir hadde gelince, insan idrakinin alıcı sahasından uzaklaşmaya başlarlar. Ve nihayet tamamıyla kaybolurlar."

Yani maddedeki hareketler çok basit ve az olunca, insan idraki bu hâllerden artık hiçbir şey algılayamaz duruma gelir. Bu, maddenin amorf hâline yaklaştıkça idrakin o maddeyi tanımasının imkansızlaştığını gösterir. Çünkü amorf madde mutlak hareketsizlik olduğu için insan idraki açısından yok gibidir.

Üst Sınır: Mudillik Tarafına Doğru#

Aynı şekilde, kitap üst sınırı da şöyle belirtir:

"Keza, yukarı taraflara doğru da madde zincirinin halkaları gittikçe artan ve mudilleşen hareketlerle yükselir ve inkişaf ederken, gene insan idraki onları bir noktadan itibaren tamamıyla kaybeder."

Kitap, bu iki sınırın nedenini kesin bir dille ifade eder:

"Zira ne bu hududun alt tarafındaki, ne de üst tarafındaki madde durumlarını neticelendiren hareket keyfiyet ve kemiyetlerini, dünya maddesinin beyin cevherine bağlı hiçbir insan zekâsı ve idraki kavrayamaz."

Birkaç Halka ve Kâinatın Sonsuzluğu#

Kitap, insanın kâinat maddelerinin sonsuz zinciri karşısındaki durumunu şöyle özetler:

"Bunun içindir ki insanlar, kâinat maddelerinin namütenahi uzanan zincirindeki birkaç halkadan gayrisini anlamaya ve kendilerine göre el ile tutulurcasına mütalaa mevzuu yapabilmeye muktedir olamamışlardır."

Bu ifade, insanın kâinattaki konumunu anlamak açısından büyük önem taşır. İnsan, sonsuz madde zincirinin ancak küçük bir bölümünü görebilen bir varlık olarak, bildiklerinin bilmediklerinin yanında çok az kaldığını fark etmelidir.

İnkar ve Ret Nedeni#

Kitap, bazı yüksek maddî tezahürlerin inkar edilmesinin nedenini şöyle açıklar:

"Zaten bâzılarının, bâzı yüksek maddî tezahür imkânlarını ret ve inkâr etmelerinin başlıca sebebi de budur."

İnsan idraki bu hâlleri kavrayamadığı için onların var olmadığını düşünür. Oysa bu, idrakin sınırlılığının bir sonucudur, o maddelerin yokluğunu göstermez.

Dünya Beyninin Kaydı#

Bu sınırlılık, insanın dünya maddesinin beyin cevherine bağlı bir idrak yapısına sahip olmasından kaynaklanır. Kitabın ifadesiyle, dünya maddesinin beyin cevherine bağlı hiçbir insan zekası ve idraki, bu sınırların ne altındaki ne de üstündeki hareket nitelik ve niceliklerini kavrayabilecek durumda değildir. Beyin, belirli bir hareket aralığındaki tesirleri algılayabilecek biçimde yaratılmıştır. Bu aralığın dışında kalan hem çok basit hem de çok mudil hareket tezahürleri, beynin algı kapasitesinin ötesinde kalır.

Bu durum, insanın kâinattaki konumunu anlamak açısından büyük önem taşır. İnsan, sonsuz madde zincirinin ancak küçük bir bölümünü görebilen bir varlık olarak, bildiklerinin bilmediklerinin yanında çok az kaldığını fark etmelidir.

Sınırın Farkında Olmak#

İdrak sınırının bilincinde olmak, hem alçakgönüllülük hem de yeni bilgilere açıklık getirir. Kitap, insanın bu sınırı kabul ederek, var olmakla birlikte algılayamadığı yüksek madde hâllerinin varlığını reddetmemesini bilgi yolu olarak gösterir. Kâinat maddelerinin sonsuz uzanan zincirinde insanların gördüğü birkaç halka, bütünün yanında son derece küçük bir kesittir. Bu gerçeğin farkına varmak, insanı hem alçakgönüllü kılar hem de bilinmeyen madde hâllerinin varlığını kabule hazırlar.

Temel Noktalar#

• İnsanlar, en küçük ve en büyük sonsuz noktalar arasında uzanan hareketler zincirinde ancak belirli sınırlar içindeki birkaç madde halkasının şekil ve hâllerini görüp algılayabilirler.
• Aşağı tarafta hareketler azalıp basitleştikçe, yukarı tarafta ise artıp mudilleştikçe insan idraki bu hâlleri kavrayamaz duruma gelir.
• Dünya maddesinin beyin cevherine bağlı hiçbir insan zekası ve idraki, bu sınırların ne altındaki ne de üstündeki madde durumlarını kavrayabilir.
• İnsanlar, kâinat maddelerinin sonsuz uzanan zincirindeki birkaç halkadan ötesini anlamaya güç yetiremezler.
• Bazı yüksek maddî tezahür imkanlarının reddedilmesinin ve inkar edilmesinin başlıca nedeni bu idrak sınırlılığıdır.

Kaynak: İlâhî Nizam ve Kâinat, Syf. 10-11