Realiteler ve İnsan İdraki

Realite Nedir?#

Kitap, realite kavramini vicdan mekanizmasi cercevesinde tanimlar:

"Insanlar icin realite, hislerinin taalluk ettigi mevcudiyete inanmalari demektir. Su halde -hisler daima degistigine gore- sabit bir realite yoktur. Idrakler genisledikce ve arttikca hisler ve realiteler de degisir ve sumullenir."

Realitelerin vicdan mekanizmasindaki konumu:

"Demek ki vicdan mekanizmasinda asagidan yukariya yukselen ve degisen realitelerin durumu, varligin vazife planina dogru uzanis ve yuruyusunun hizini gosterir. Zira realiteler idrakle beraber yururler. Idrakler ne kadar artarsa realiteler de o nisbette genisler ve sumullenir."

Dag Ornegi#

Kitap bu gercegi bilinen bir ornekle aciklar:

"Bir daga tirmanan adam dagin eteklerinde iken karsisinda ancak kucuk bir arazi parcasini gorebilir. Daga tirmanip yukseldikce gozlerinin onunde acilan arazi o nisbette genisler. Ve dagin tepesine ciktigi zaman ovayi butun sumulu ile gorur ve kavrar. Iste, idrak yukseldikce realitelerin sumulu de boylece artar."

Alt kademelerin basit realiteleri, yuksek realitelerin kapsami icinde yavas yavas erir:

"Yuksek realitelere giren bu basit realiteler onlarin sumulu icinde yavas yavas eriyerek kendi huviyetlerini kaybederler. Su halde mesela dagin eteginde iken insanin gordugu birkac yuz metrekarelik arazi icindeki ufak tefek tafsılat, girintiler, cikıntilar, hendekler, cali cirpilar, ufak su birikintileri... dagin tepesine cikildikca daha genisleyen ufuklarin genis sahasi icinde yavas yavas kaybolurlar."

Realitelerden Silkinmek#

Kitap, yukselmek icin alt realitelerden kurtulmanin zorunlulugunu belirtir:

"Su halde yukselmek icin, hedefe yaklasmak icin, hulasa vazife planina luzumlu olan liyakatleri, idrakleri kazanmanin yolunu tutmak icin alt kademelerin nefsaniyetleri icinde gomulup kalmamak ve onlarin agirliklarindan silkinip kurtulmak gerekir."

Ancak bu kurtulus gelisiguzel yapilacak bir is degildir:

"Realitelerden silkinip kurtulmak, herhangi bir realiteyi gelisiguzel firlatip ativermek suretiyle olmaz. Bir realitenin daha yuksek bir realiteye yerini birakmasi keyfi bir is degildir. Bu evvela, bir inkisaf zaruretinin neticesidir. Bir realitenin terk edilip daha ustun bir realiteye gecilebilmesi icin o realitenin butun icaplarina uyulmasi, hakim duruma gecilmesi ve onun iyice hazmedilmesi lazim gelir."

Bu hazmetmenin anlami:

"Yani o realitenin neticelerinin oz varlik tarafindan butun icaplariyla benimsenmis ve oz bilgi haline girmis bulunmasi icap eder. Yoksa henuz benimsenmemis ve hazmedilmemis bir realitenin vicdan mekanizmasindaki esas yeri, zaten o mekanizmanin ust unsurudur. Zira o gecirilmis degil, henuz gecirilmesi lazim gelen bir realitedir."

Ihtiyac ve Realite Degisimi#

Realitelerin degisimini belirleyen etken ihtiyactir:

"Insan bir realitede tamamen yasadiktan sonra orada kendisini tatmin etmemeye baslayan noktalarla karsilasinca ve daha ustunu aramak ihtiyacini duyunca, artik icinde bulundugu realite ikinci plana dusmesi gereken, nefsaniyet haline giren bir unsur olur."

Bu surec oz bilginin artmasini destekler:

"Iste boylece eskimis, geriye birakilmasi icap eden bir realiteden silkinmek icin yapilan mucadelelerden hasil olan hadiseler ve bu hadiselerden alinan dersler oz bilginin mutemadiyen artmasina, idrakin genislemesine ve binnetice ruhun tekamulune sebep olmaktadir."

Intikam ve Af Ornegi#

Kitap bu mekanizmayi somut bir ornekle aciklar:

"Intikam duygusuyla, adam oldurmenin mubah sayildigi herhangi bir kademe dusunulsun. Orada, babasini veya akrabasini olduren bir katilden, kan davasi guderek oc almanin luzumuna inanmis ve bu isi bu inancla bir vecibe olarak kabullenmis bir insan vardir. Bu inanc o kademenin bir bilgisi, bir realitesidir. Fakat bunun ustunde de oyle bir bilgi kademesi daha var ki orada, kendisine fenalik yapmis bir insan hakkinda intikam duygusu beslemenin caiz olmadigi ve bunun mesuliyeti mucip bir hal oldugu, buna mukabil, fenaliklara daima af ve musamaha ile mukabele edilmesi lazim geldigi bilgisi ve hukmu caridir."

Bu insanin ust kademeye gecebilmesi icin gerekli her sey onceden planlanmistir:

"O insan dunyaya gelirken kendisini eski realitesinden kurtarmaya yardim edecek butun mucadele imkanlarini planina koymustur. Fakat hala eski realitesinin tesiri altindadir."

Eger kendi basina bunu basaramazsa yardim devreye girer:

"Iste, bu yardim ve mudahalelerle o, eski realitesinden sokulur ve ust kademenin af, musamaha ve sefkat bilgilerine atlayarak eski intikam almak, adam oldurmek realitesinden vazgecer. Su halde ust realiteyi benimsemek, alt realitenin baglarindan cozulmekle mumkun olur."

Realitelerin Birbirini Ikmal Etmesi#

Realiteler birbirinden kopuk degildir:

"Realiteler oz varlikta neticelendirdikleri bilgi bakimindan mutalaa edilince onlarin birbirlerini ikmal ettiklerini de unutmamak gerekir. Iste bu bakimdan her realite bir ust realiteyi hazirlayarak varilmasi gereken noktaya kadar zincirleme giden bir butunun cuzudur."

Bu genislemenin bir ornegi:

"Mesela kaba hodkamlik realitesinin bulundugu kademeyi dolduran ferdi hodkamlik nefsaniyeti, ust maseri bir plan realitesinde daha ustun ve sumul bir karakterde maseri hodkamlik halini alir. Eger birinci kademede bir insan, yalniz ferdi menfaatleri icin cirpiniyorsa, ikinci kademede kendisine bagli kucuk bir toplulugun, bir ailenin menfaatleri icin calismaya baslar. Ve bu hodkamlik nefsaniyeti; kademeler yukseldikce bir cemiyete, cemaate, millete, insaniyete ve hatta butun varliklara samil olarak artar ve genisler ki oralara dogruldukca artik ona hodkamlik degil, digerkamlik demek icap eder."

Realitelerin Oz Varliktaki Olusma Bicimi#

Realitelerin oz varliktaki degerleri, dunyada gorundukleri halden cok farklidir:

"Yasanan realiteler ve bu realitelere bagli iyi ve kotu butun hadiseler insanlari cesitli gorunusleriyle memnun veya muteessir ederken hakikatte bunlar, oz varlikta -o varligin bunyesine uygun degerlerle- insanin anlayamayacagi sekilde birtakim formasyonlara ve transformasyonlara sebep olurlar. Boylece orada, cok yuksek madde sentezleri icinde, dunyadaki gorunuslerinden bambaska sekil ve tarzlarda gittikce degerlenerek zenginlesen ince kombinezonlar meydana getirirler. Bunlar hakiki oz bilgilerdir ki ruhlarin tekamullerine hizmet ederler."

Temel Noktalar#

• Realite, insanin hislerinin yoneldigi varligi benimsemesidir; sabit ve degismez bir realite yoktur.
• Idrak yukseldikce realitelerin kapsami artar; dag orneginde goruldugu gibi genis manzaralar ancak yukseklerden gorulur.
• Bir realiteden kurtulmak icin once o realitenin tum gereklerinin yerine getirilmesi ve hazmedilmesi sartir.
• Realiteler birbirini tamamlayarak zincirleme bir butun olusturur; her realite bir ust realiteyi hazirlar.
• Realitelerin dunyada gorunen bicimleri ile oz varliktaki gercek degerleri birbirinden cok farklidir.

Kaynak: İlahi Nizam ve Kainat, Syf. 107-112