İyilik ve Kötülük Mefhumu

Alemsumul Bir Kistas#

Kitap, iyilik ve kotuluk kavraminin birbirinden ayirt edilmesi icin evrensel bir olcut verir:

"Bu mucadelede gosterilmesi lazim gelen cehitlerin istikametinin emniyet ve muvaffakiyetini saglayan alemsumul bir kistas veriyoruz. Bu bilgi, iyilikle kotuluk mefhumunun ayirt edilebilmesini kolaylastiracaktir. Iyilik vicdanin ust realitelerini, kotuluk ise alt realitelerini ilgilendiren mefhumlardir."

Bu olcut su sekilde ifade edilir:

"Yapilan her isin ayni anda hem asagiya, hem yukariya zarar vermemesi lazim gelir. Iste kistas budur. Mesela alt tarafa iyilik yapayim derken, ust tarafa zarar vermek kotuluktur. Keza ust tarafa iyilik yaparken alt tarafi zarara sokmak gene kotuluktur ve bu durumlarin ikisi de vicdan terazisinde mesuliyeti mucip olur."

Bu olcut daha derinlemesine aciklanir:

"Esasen, idrakleri az cok ilerlenmis olanlar yapacaklari isleri bu sumul icinde nazari itibara alirlarsa gorurler ki alt veya ustten birisine yapilan iyilik eger hakiki iyilik ise diger tarafi da faydalandirmis olur, zarara sokmaz. Fakat eger bir tarafa yapilan is diger tarafi mutazarrir ediyorsa o is iki taraf icin de hakiki bir iyilik olmaz."

Cocuk Terbiyesi Ornegi#

Kitap bu olcutu somut bir ornekle aciklar:

"Mesela, terbiyesiyle mukellef bulundugu cocugunu hirsızlik huyundan vazgecirmek icin doven bir babanin elinden -sirf cocuga iyilik yapacagim diye- cocugu kurtaran ve bu suretle onu kotu kaprislerinde cesaretlendiren bir insan belki sathi bir gorusle cocuga, yani asagiya iyilik yapmis gibi olur ama babanin, yani ust tarafin vazifesini bozmak suretiyle ona zarar vermis olur. Binaenaleyh haddizatinda bu hareket baba icin oldugu kadar cocuk icin de kotuluktur."

Ilk Insanin Durumu#

Kitap, insanligin baslangicindaki durumu soyle betimler:

"Ilk insani ele alinca, onda diger tekamul kademelerine nazaran bariz olan sey; idrak noksanligindan mutevellit bir otomatizmanin hakim durumda gorunmesidir. O, cogu zaman yaptigi isin ancak yari idrakine varmis veya hic idrakine varamamis durumdan daha ileri kudret gosteremez."

Insanligin genel gorunumu:

"Bu hal insanligin oldukca ileri kademelerine kadar bircok ahvalde, boyle devam edebilir. Ve butun insanlik boyunca da tam idrak gene teessus etmis olmaz. Zaten butun bu otomatizmalarin gayesinin de insanlari, vazife bilgisine ve idrakine hazirlamak oldugunu soylemistik."

Toplumsal Hayatin Zorunlulugu#

Insanin inkisafi icin toplumsal hayata ihtiyaci vardir:

"Demek ki faydali hadiselerin vukua gelmesi icin, insanlarin diger varliklara, yani maseri durumlara ihtiyaci vardir. Fakat bu maseri durumlar yalniz insanlara samil degildir. Bunlarin icine hayvanlar, hatta nebatlar da dahildir."

Kitap bunu hucre ornegiyle somutlastirir:

"Mesela bir insanin kalbini teskil eden huceyreler, inkisaflarini temin etmek icin nasıl o insan bedenine muhtac iseler, o insanin bedeni de yasayabilmek icin bu huceyrelere o kadar muhtactir. Birisinin hastaligi digerini muteessir edecegi gibi, her ikisinin sagligi da musterek selameti temin eder."

Toplumsal Planin Niteligi#

Toplumsal planlar, bireysel planlarin sentezidir:

"Maseri plan, kendi imkanlari icindeki inkisaf icaplarini yerine getirmek icin, birbirine dayanarak ve birbirinden habersizce kuvvetler alarak yan yana yuruyen ferdi planlarin bir sentezidir ki bu da insanlik hayatindaki inkisaf otomatizmasinin bir zaruretidir."

Tum topluluklar, vazife planinin hazirlik uygulamasini saglar:

"Bir ailedeki fertlerin, bir mektepte okuyan cocuklarin, bir fabrikada calisan iscilerin, bir kislada talim goren askerlerin, bir dairede calisan memurlarin, bir toplantida kararlar alan diplomatlarin, bir hastanede tedavi goren hastalarin ve tedavi eden doktorlarin, bir milleti teskil eden vatandaslarin velhasıl insanlar icinde sayisiz topluluklarin hepsi otomatik vasiflariyla, buyuk vazife planinin yuksek sezgilerini hazirlayici tatbikatlari saglayan kuvvetli ve surukleyici vasitalardir."

Idrakle Hareket Etmemenin Sonucu#

Eger insan nefsaniyetine teslim olursa durum degisir:

"Eger bunu yapmaz da mutemadiyen nefsaniyetine yenilir, ondan kurtulmak cehdini gostermez, geri hislerle, basit dusuncelerle bagdasip kalir ve dunyayi planinin tatbikatina bir vasita degil, nefsaniyetlerinin tatminine bir vasita sayar ve ona gore hareket ederek planinin icaplarini cigner gecerse isler degisir."

Bu durumun sonuclari:

"O insan, hayat sartlarinin birdenbire catılan kaslari, eksıyen yuzleri karsisinda sebebini idrak etmeden, cok guc durumlara dusmeye basladigini gorur, isleri tersine yurümeye baslar, maddi, manevi uzuntuler, acilar birbirini takip eder."

Durum daha da kotulesebilir:

"Fakat durum ve hareketlerine gore ayarlanmis olan plani mucibince sasmayan inkisaf mekanizmasi onun bu telasina zerre kadar aldiris etmeden kendi yolunda isleyip gider. O eger hala uslanmaz ve idrakini zorlamak istemezse ortalik kararmakta devam eder, tatsizliklar gittikce artar ve nihayet onu isyana surukleyinceye kadar ugrasir."

Olum ve Spatyom Hayati#

Beden kullanilamaz hale geldiginde varlik dunyadan ayrilir:

"Boylece duse kalka bir hayat icinde, beden imkanlari cesitli yollarda kullanilarak tuketilir. Nihayet beden hastalanir, ihtiyarlar, ise yaramaz hale gelir."

Spatyom hayatinin niteligi:

"Olumu muteakip, varlik bittabi serbestlesir ama vazife planinin butun hazirlik tatbikatini dunyada henuz ikmal edememiş ise insanlik safhasini bitirmis sayilmaz. Binaenaleyh her ne kadar bedenden ayrilmis ise de o varlik, gene bir insan mertebesinde bulunmaktadir."

Spatyomda yalnizlik donemi:

"Oraya intikal eden, daha dogrusu olunce butun tesirlerden tecrit olunan insan varligi, spatyomda bir muddet gecirmek mecburiyetinde kalir. Bunun da muhim sebebi vardir. Bir varlik, dunya hayatina ait planinin tatbikatini yaptiktan sonra o tatbikat sirasinda kazanmis oldugu seylerin muhasebesini yapmak, onlari tamamen kendisine sindirmek ve mal etmek ihtiyacindadir."

Spatyomun amaci:

"Su halde spatyom hayati varlik icin derin ve esasli murakabe ve muhasebe anidir. Ve butun bir dunya devresi boyunca devam eden insan hayatinin aralarina olum denilen fasilalarin sokuşturulmasinin bir sebebi de bu imkani temin etmek icindir."

Spatyomda Kiyas Bilgisi#

Spatyomda kiyas bilgisinin en kusursuz uygulamasi gerceklesir:

"Burada kiyas bilgilerinin en mukemmel tatbikati yapilir. Zira varlik bu sirada cevreden gelen realitelerle rahatsiz edilmez ve serbestce calisan vicdan mekanizmasi, birikmis olan butun bilgilerin aci veya tatli kiyaslarini yapmak ve onlarin neticelerini oz varliga mal etmek firsat ve imkanlarini bulur."

Sikinti ve bunalim halleri:

"Bu murakabe ve muhasebe, dedigimiz gibi her vakit ve hatta cogu zaman rahat ve sakin olarak gecmez. Bilhassa ilk intikal devrelerinde ekseriya huzursuzluk, siddetli istirap, azap ve agir tesevvus halleriyle muterafik olur. Bazen cehennem azabi yasatacak derecede gurultulude olur."

Tekrar Bedenleme#

Spatyomdan sonra varlik tekrar dunyaya donme gereksinimi duyar:

"Kazanc ve kayiplarinin derecesini takdir eder, eksiklerini tamamlamak icin tekrar dunyaya donmek ihtiyacini duymaya baslar."

Idrakler genisledikce spatyomdaki muhasebe hizlanir:

"Idrakler ne kadar genislenmisse spatyomdaki tecerrut hali muddeti o kadar kisalmis olur. Zira orada yapilmasi icap eden muhasebe isleri o kadar suratle ikmal edilir."

Insanin Bilmesi Gerekenler#

Kitap, dunyada yasayan insanin bilmesi gerekenleri ozetler:

"Dunyada yasayan bir insan, her seyden evvel vazifesinin ne oldugunu, neye hazirlandigini, nereden gelip nereye gittigini ve bilhassa biraz evvel tarif ettigimiz manadaki iyilik-kotuluk mefhumuna gore nasıl hareket edilmesi lazim geldigini bilmelidir."

Cok sayida bedenlenmenin zorunlulugu:

"Su halde tam bir vazife bilgisi liyakatine erismesi varligin ancak, dunyada on binlerce sene insan bedeni icinde gecen hayat zinciri halkalarini ikmal ettikten sonra mumkun olabilir."

Vicdan Mekanizmasinin Son Durumu#

Kitap, vicdan mekanizmasinin ust taraflara dogru kaymasinin anlamini aciklar:

"Vicdan mekanizmasinin ust taraflara dogru kaymasi demek, onun muvazene seviyelerinin gittikce, bu buyuk mukellefiyetleri ifa edebilmek icin luzumlu vasiflari kazanmaya yaklasmis kademelerde teessus etmesi demektir."

Insanlik devresinin bitmesinin anlami:

"Zaten insanlik devresinin bitirilmesinin bir manasi da vicdan dualitesi unsurlari arasindaki ziddiyetin ortadan kalmis olmasi demektir. Mesela asagilarda, babasini olduren bir insani affetmek veya oldurmek duyguları arasinda zitlasan vicdan mekanizmasi yukarilarda, ayni katilin, bu kotu hareketiyle zaten duyacagi azaplarini elinden geldigi kadar tahfif edebilmenin su veya bu yolunu veya tarzini tercih etmek seklinde bir dualite arz eder."

Temel Noktalar#

• Iyilik ve kotuluk kavramı evrensel bir olcutle ayirt edilir: yapilan is hem asagiya hem yukariya zarar vermemelidir.
• Toplumsal hayat ve topluluklar, vazife planinin hazirlik uygulamasini saglayan guclu araclardir.
• Nefsaniyete teslim olup planini cigneyenler, otomatik mekanizmalarin siddetli tepkileriyle karsilasir.
• Spatyom hayati, varlik icin derin gozden gecirme ve muhasebe donemidir; kiyas bilgisinin en kusursuz uygulamasi orada gerceklesir.
• Insanlik devresinin sona ermesi, vicdan dualitesi unsurlari arasindaki zitligin ortadan kalkmasi demektir.
• Tam vazife bilgisi yetkinligine erismenin on binlerce yillik bedenlenme zincirini gerektirdigi unutulmamalidir.

Kaynak: İlahi Nizam ve Kainat, Syf. 195-207