Vicdan Mekanizması

Vicdanin Tarifi ve Kapsami#

Kitap, vicdan mekanizmasini ele almadan once onun yalnizca insana ait bir duygu olmadigini vurgular. Vicdan, evrensel bir inkisaf ve tekamul hazirligi mekanizmasidir:

"Insan hayatinda, vicdan seklinde gorulen inkisaf mekanizmasi, yalniz bu safhaya mahsus degildir. O, dunyadaki butun varliklarin tabi bulunduklari bir inkisaf ve tekamul hazirligi mekanizmasidir. Binaenaleyh vicdani layik oldugu bu umumi kiymetiyle tarif etmek ve anlamak gerekir."

Kitabin bu konudaki temel tarifi gayet aciktir:

"Vicdan; varliklar icin, butun fiil ve hareketlerin gayesi demek olan vazifenin gerceklesmesine yonelmis bir hazirlik mekanizmasidir."

Bu tariften anlasilacagi gibi vicdan, varliklari vazife planina hazirlayan bir mekanizmadir. Kitap bu iliskiyi soyle aciklar:

"Butun varliklarin gayesi tekamul olduguna ve insanlik safhasindaki tekamulun manasi da dunya ustu vazife planina hazirlanmak olduguna gore tarifi, vazifeye hazirlik mefhumuna dayanan vicdan mekanizmasinin dunyada butun varliklara samil olmasi iktiza eder. Diger taraftan idrakle vicdanin inkisafi arasinda birlik vardir. Halbuki varliklarin inkisaf kademelerine gore idrakleri cok degisiktir. O halde idrakleri farkli varliklar arasinda da vicdan anlayislari ve vicdan tatbikati o nisbette farkli olacaktir."

Vicdanin Diger Safhalardaki Karsiliklari#

Simdiye kadar vicdanin yalnizca insan safhasindaki durumu ele alinmis, diger safhalara denk gelen haller dikkate alinmamistir. Kitap bu eksikligi soyle belirtir:

"Simdiye kadar vicdanin ancak insan safhasindaki durumu mutalaa edilmis, diger safhalarina tekabul eden durum ve halleri nazari itibara alinmamistir. Bu hal insanlara vicdanin; ilk nebat hayatindan insan hayatina kadar gecen safahatinin birbirini takip eden akisini mutalaa etmeye firsat vermemistir. Halbuki vicdanin, dunya hayati butunu icinde mutalaa edilmesi; tekamul bilgisinin daha iyi anlasilmasi bakimindan luzumludur. Vicdanin umumi ve sumul delalet icinde mutalasi dualite prensibi ve deger farklanmasi isigi altinda yapilir."

Vicdan Bir Birim Dualitedir#

Kitap, vicdanin dualite prensibine bagli oldugunu acikca ortaya koyar:

"Butun alemimizde her seyin dualite prensibi ve deger farklanmasi mekanizmasiyla vukua geldigini, hicbir zerrenin, hicbir hadisenin ve mefhumun bu prensip disinda kalamayacagini evvelce butun tafsilatiyla izah etmistik. Iste, dunyamizda tekamul hazirliginin kuvvetli bir mekanizmasi olan vicdan da bu prensibe tabi bulunmaktadir. Su halde vicdan; bir birim dualitedir."

Birim dualite, birbirine zit iki unsurdan olusur. Bu zitlarin var olmasi, o birimin islevini yerine getirebilmesi icin sarttir:

"Herhangi bir birim dualitenin zitlarinin mevcudiyeti onun, fonksiyonunu yapabilmesi icin sarttir. Zitlar olmayinca o birimin mevcudiyetinin gayesi tahakkuk edemez."

Vazife ve Nefsaniyet Unsurlari#

Vicdanin zit unsurlarinin niteliklerini kitap soyle aciklar:

"Su halde inkisafi saglamaya matuf olan vicdanin zit unsurlarindan birisi, yani ust taraftaki, vazife sezgisine yonelmistir. Buna mukabil diger ziddi, yani alt unsuru da evvelkinin vazife sezgisi yolundaki yuruyu hizini kesen bir nefsaniyettir. Binaenaleyh birincisine kisaca vazife hazirligi unsuru, ikincisine de nefsaniyet unsuru diyecegiz."

Bu iki unsur arasindaki catismalar ve denge durumlari, vicdan mekanizmasinin calisma bicimini olusturur:

"Dunyadaki varliklarin vazife planina hazirlanmalari icin isleyen vicdan mekanizmasinin birisi vazifeye, digeri nefsaniyete yonelen birbirine zit iki unsuru vardir ki bu iki unsurun mutemadi deger farklanmasi neticesinde, yani zitlardan birisinin veya digerinin daha ustun degerler ve tesirler almasi neticesinde vukua gelen catismalari, mucadeleleri, muvazene halleriyle vicdan mekanizmasi calisir."

Nebat ve Hayvanlardaki Inkisaf Dualitesi#

Insanlar, nebatlardaki ve hayvanlardaki bu dualitenin varligini idrak edemezler. Kitap bunun nedenini soyle aciklar:

"Insanlar; nebatlardaki, hayvanlardaki ve hatta bir kisim insanlardaki bu dualitenin mevcudiyetini idrak edemezler. Zira bu mekanizmanin, insanlarin anladigi manasindaki formu ancak insanlarda gorulur. Vicdanin bu formu alabilmesi icin idrakin, insanlarda tezahur eden seviyeye ulasmis olmasi lazimdir."

Bununla birlikte, dunyada az cok bagimsiz ve serbest duruma gelmis en ilkel varliklardan baslayarak hepsinde bu inkisaf dualitesi bulunur. Kitap, nebatlardaki bu mekanizmaya ait olmayan bir isim vermemek konusunda uyarir:

"Insanlardaki gibi vicdan ismiyle degil, inkisaf veya tekamul mekanizmasi ismi altinda umumilestirerek konusmak muvafik olur."

Nebatlardaki inkisaf, insanlara tamamen mekanik bir ilerleme gibi gorunur. Hayvanlarda ise bu mekanizmanin gozlemlenmesi mumkundur. Kitap buna dair bilinen bir ornek verir:

"Bir tarafa sopayi, diger tarafa kemik parcasini koyup da ikisinin ortasinda serbest birakilan -o sopanin tadini almis- bir kopek saskina doner. Ruhunda, sopanin hatirasi canlanan bu kopegin kemige hucum edip etmemek hususunda bir muddet gecirecegi kararsizlik ondaki basit, kisa bir ic mucadelesine tevafuk eder."

Hayvanlardaki Otomatik Isleyis#

Hayvanlarda bu mekanizma otomatik olarak calisir. Kitap bunu soyle aciklar:

"Mesela aclik hissi, gidasini arama vazifesini kostekleyen korku veya tembellik duygusunu yenmeye onu sevk eder. O bu duygusunu yener, cunku gidasini bulmak icin etrafinda arastirmalar yapmaya, cehit ve gayret gostermeye aclik hali onu mecbur eder. Bu da ona, tipki insanlarin vicdan mekanizmasinda oldugu gibi, bir suru tatbikat zemin ve imkanlari hazirlar."

Yukaridan gelen tesirler ve sevgi baglantilari, yeni dogan yavrusunu besleyip buyutme gorevini hayvana yukler. Boylece hayvanlardaki birim dualite, onlari otomatik olarak insanlardaki vicdan dualitesine hazirlar.

Insanlikta Vicdanin Uc Safhasi#

Insanlara gelindiginde, ayni mekanizma daha yuksek ve idrakli niteligi ile vicdan denen bicimini almaya baslar:

"Insanlikta vicdan realitesinin hem otomatik, hem yari idrakli, hem de az cok idrakli olmak uzere uc safhasi da mevcuttur."

Otomatik vicdan safhasi insanligin ilk donemlerine aittir. Kitap bu konudaki yanlis yargiyi duzeltir:

"Bu insanlara hatali olarak: Henuz vicdanlari inkisaf etmemistir diyenler bulunabilir. Fakat bu hukum vicdan dualitesine ait vermekte oldugumuz genis sumul bilgi icinde yanlıstir."

Temel Noktalar#

• Vicdan yalnizca insanlara ozgu degildir; nebatlardan insanlara kadar tum varliklarda farkli seviyelerde var olan bir inkisaf mekanizmasidir.
• Vicdan bir birim dualitedir: birbirine zit vazife unsuru ve nefsaniyet unsuru arasindaki denge ve catismalarla calisir.
• Hayvanlarda bu mekanizma otomatik islerken, insanlikta otomatik, yari idrakli ve idrakli olmak uzere uc asamasi vardir.
• Idrakle vicdanin inkisafi arasinda birlik bulunur; idrak genisledikce vicdan mekanizmasi da daha iyi kavranir.
• Vicdan mekanizmasinin amaci, varligi dunya ustu vazife planinin bilgilerine hazirlamaktir.

Kaynak: İlahi Nizam ve Kainat, Syf. 97-101