İnsanlık Kademelerinde Vicdan İnkişafı

Insanlikta Vicdanin Uc Safhasi#

Kitap, insanlik safhasinda vicdan mekanizmasinin uc asamada ortaya ciktigini belirtir:

"Insanlara gelince, burada ayni mekanizma bittabi daha yuksek, yani idrakli karakteriyle vicdan denilen formunu almaya baslar. Insanlikta vicdan realitesinin hem otomatik, hem yari idrakli, hem de az cok idrakli olmak uzere uc safhasi da mevcuttur."

Otomatik vicdan asamasi konusunda kitap onemli bir duzeltme yapar:

"Otomatik vicdan safhasi, insanlarin henuz ilk zamanlarina aittir. Bu insanlara hatali olarak: Henuz vicdanlari inkisaf etmemistir diyenler bulunabilir. Fakat bu hukum vicdan dualitesine ait vermekte oldugumuz genis sumul bilgi icinde yanlıstir. Ve bu hal insanlarda dualiteyi acik olarak gorememinin neticesidir."

Insanligin ilk kademelerindeki vicdan mekanizmasi, hayvanlardakine kiyasla yine az cok idrakli davranislarla zenginlesmistir.

Ilk Insan Kademesinde Vicdan: Analik Ornegi#

Kitap, ilk insan kademesindeki vicdanin somut bir ornegini verir:

"Mesela, buyuk bir sevgi bagi ile yavrusuna bagli olan ilk insan kademesi kadininin idrakinde, analik mukellefiyetine ait az cok kuvvetli duygular, sezgiler ve hatta bilgi kirintilari vardir. O, cocugunu, bir hayvanin yavrusunu besledigi gibi, sade kor insiyaklarina uyarak beslemez. Cocugunun hasta olmamasi, rahatsiz edilmemesi, olmemesi icin akli erdigi kadar kabli tedbirler almanin ve o tedbirlere gore bazi fedakarliklara katlanmanin luzumunu kabul eder, bu yolda cehit ve gayretler gosterir."

Bu insani hayvandan ayiran nokta, ozgur iradesinin bulunmasi ve sorumluluk sezgisinin ortaya cikmasidir:

"Mamafih o bunlari yapmayabilir de!.. Yani, ilk kademelerinde insanlik otomatizmasini, hayvanlik aleminin otomatizmasindan ayiran hurriyet ve serbestlik hali, hayvanlarda mevcut olmayan mesuliyet duygusunun ve idrakinin insanlarda -bir sezgi halinde de olsa- dogmaya baslamis oldugunu gosterir."

Mesuliyet Sezgisinin Dogusu#

Bu sorumluluk sezgisinin onemi kitapta soyle vurgulanir:

"Bu mesuliyet sezgisinin dogusu, insanlik inkisafinin hizlanmasinda amil olan en muhim duyguların baslangicidir. Zira vicdan dualitesinin vazifeye ve nefsaniyete muteveccih zitlari arasindaki muvazene durumlari uzerinde bunun buyuk rolleri olacaktir: Bu sayede sayisiz imtihanlar, eprovler, istıraplar, azaplar, musahedeler velhâsıl bir suru hadiseler idrak sahasinda yer alarak insan varligi -icap eden otomatizmalarla- vazife sezgisine hazirlanacaktir."

Kademeler Ilerledikce Vicdan#

Insanlik kademeleri yukseldikce vicdanin durumu degisir. Kitap bu degisimi su sekilde anlatir:

"Insanlik kademeleri ilerledikce vicdan realitesine ait duygular, bilgiler ve idrakler artar. O nisbette hurriyetlerin hududu genisler. Fakat bir bakimdan da idraki genisledikce insan; yapmasi ve yapmamasi icap eden seyleri daha iyi sezmeye baslar, onlara uymak mecburiyetini duyar, boyle olunca da hurriyetini gene bizzat kendisi tahdit etmek zaruretini duymaya baslamis olur."

Bu surecin ulasacagi nokta:

"Bu suretle vicdan mekanizmasi gittikce daha iyi idrak edilir ve insan o nisbette otomatizmadan kurtulur ki bu da onun adim adim vazife sezgisine yaklasmasini temin eder. Nihayet oldukca uzun bir muddet sonra vicdan dualitesinin muvazeneleri vazife sezgisinin ve bilgisinin esigine dayanir."

Vicdan Mekanizmasinin Siralanisi#

Vicdan mekanizmasinin inkisafinda belirli bir siralama yapmaya calismanin yanlis oldugunu kitap acikca belirtir:

"Insanlardaki vicdan mekanizmasinin inkisafini takip ederken ekseriya yapildigi gibi sevgi, fedakarlik, nefsaniyet, vicdan gibi birtakim durum ve melekeleri muayyen bir tertibe tabi tutarak siralamak dogru degildir. Mesela evvela fedakarlik safhasi gelir, sonra onu mutlaka bir sevgi veya vicdan safhasi takip eder gibi mutlak bir sira tertip etmek yanlıstir."

Bunun yerine gercek durum sudur:

"Sadece, burada insanlarin hayati boyunca hem birbirine zit olan, hem de birbirini destekleyen, vicdanin vazifeye ve nefsaniyete muteveccih unsurlari bir butunun iki ziddi halinde karsi karsiya yurup giderler."

Digerkamlik ve Hodkamlik Realiteleri#

Kitap, vicdan mekanizmasindaki zitlari somut ornekler uzerinden aciklar:

"Mesela, digerkamlik duygusu vazife planina daha yaklastirici bir ust realite ise onun karsisina zit olarak dikilen hodkamlik nefsaniyeti alt realiteyi teskil eder. Fakat unutulmasin ki hakikatte bunlarin ikisi de bir dualite icinde, dualite prensibinin icabatiyla birbirine zit vasiflar gosteren ayni kiymetin iki cepheli tezahurundan baska sey degildir."

Insanlik Safhasinda Idrak ve Irade#

Insanlik safhasina ulasan inkisaf mekanizmasinin insana birakilmis oldugunu kitap vurgular:

"Insanlik safhasina gelen bu inkisaf mekanizmasi, insanin az cok tebaruz eden idrak ve irade hurriyetine terk edilmistir. Bu suretle insan, kullanmakla mukellef bulundugu idrak ve irade hurriyetiyle cehit ve gayretlerini vicdan dualitesinin hangi ziddina yoneltirse, hangi zidda daha fazla deger yuklerse muvazene o ziddin lehine olarak bozulur."

Realiteler ve Vicdan Kademeleri#

Realitelerin vicdandaki yeri ve degisimi konusunda kitap dag ornegini verir:

"Bir daga tirmanan adam dagin eteklerinde iken karsisinda ancak kucuk bir arazi parcasini gorebilir. Daga tirmanip yukseldikce gozlerinin onunde acilan arazi o nisbette genisler. Ve dagin tepesine ciktigi zaman ovayi butun sumulu ile gorur ve kavrar. Iste, idrak yukseldikce realitelerin sumulu de boylece artar."

Realite ayni zamanda bir bilgi demektir:

"Realite ayni zamanda bir bilgidir. Hislere taalluk edip de varliklarina inanilan seyler duyulur ve bilinir. Su halde her kademe ve safha icin sabit olan, degismeyen mutlak bir realite dunyada mevcut degildir. Herkesin kendine mahsus duyus ve inanislari vardir."

Alt kademelerin basit realiteleri, yuksek realitelerin kapsami icinde yavas yavas eriyerek kendi kimliklerini yitirirler. Kitabin bu konudaki sonucu aciktir:

"Su halde yukselmek icin, hedefe yaklasmak icin, hulasa vazife planina luzumlu olan liyakatleri, idrakleri kazanmanin yolunu tutmak icin alt kademelerin nefsaniyetleri icinde gomulup kalmamak ve onlarin agirliklarindan silkinip kurtulmak gerekir."

Temel Noktalar#

• Insanlikta vicdan otomatik, yari idrakli ve idrakli olmak uzere uc asamada isler; kademeler ilerledikce idrakli asama belirginlesir.
• Sorumluluk sezgisinin ortaya cikisi, insanlik inkisafinin hizlanmasinda en onemli duygu baslangicidir.
• Vicdan dualitesinin zitlari sabit bir sira izlemez; insanin ihtiyaclarina ve kademesine gore vazife ile nefsaniyet unsurlari denge durumlarini alir.
• Realiteler idrakle birlikte yukselir; dag orneginde goruldugu gibi idrak genisledikce realitelerin kapsami da artar.
• Vicdanin inkisafi idrakin inkisafi demektir; idrak olgunlastikca vicdan mekanizmasi daha iyi calisir ve vazife bilgisine yaklasma hizlanir.

Kaynak: İlahi Nizam ve Kainat, Syf. 101-107