Vicdan Düalitesi: Ahenksizlik ve Ahenk

Vicdan Bir Birim Dualitedir#

Kitap, vicdanin dualite prensibine bagli oldugunu ve bunun evrensel bir kural oldugunu acikca belirtir:

"Butun alemimizde her seyin dualite prensibi ve deger farklanmasi mekanizmasiyla vukua geldigini, hicbir zerrenin, hicbir hadisenin ve mefhumun bu prensip disinda kalamayacagini evvelce butun tafsilatiyla izah etmistik. Iste, dunyamizda tekamul hazirliginin kuvvetli bir mekanizmasi olan vicdan da bu prensibe tabi bulunmaktadir. Su halde vicdan; bir birim dualitedir."

Birim dualite, zitlarin var olmasini gerektirir:

"Herhangi bir birim dualitenin zitlarinin mevcudiyeti onun, fonksiyonunu yapabilmesi icin sarttir. Zitlar olmayinca o birimin mevcudiyetinin gayesi tahakkuk edemez."

Vazife ve Nefsaniyet Zitlari#

Vicdan dualitesinin iki zit unsurunu kitap su sekilde tanimlar:

"Su halde inkisafi saglamaya matuf olan vicdanin zit unsurlarindan birisi, yani ust taraftaki, vazife sezgisine yonelmistir. Buna mukabil diger ziddi, yani alt unsuru da evvelkinin vazife sezgisi yolundaki yuruyu hizini kesen bir nefsaniyettir. Binaenaleyh birincisine kisaca vazife hazirligi unsuru, ikincisine de nefsaniyet unsuru diyecegiz."

Bu iki unsur arasindaki catismalar, vicdan mekanizmasinin calismasi demektir:

"Dunyadaki varliklarin vazife planina hazirlanmalari icin isleyen vicdan mekanizmasinin birisi vazifeye, digeri nefsaniyete yonelen birbirine zit iki unsuru vardir ki bu iki unsurun mutemadi deger farklanmasi neticesinde, yani zitlardan birisinin veya digerinin daha ustun degerler ve tesirler almasi neticesinde vukua gelen catismalari, mucadeleleri, muvazene halleriyle vicdan mekanizmasi calisir."

Vicdan Dualitesinin Isleyis Tarzi#

Kitap, vicdan dualitesinin isleyisini ayrintili bicimde aciklar:

"Vicdan dualitesinin muspet dedigimiz ust realitesiyle, izafi olarak menfi dedigimiz alt nefsaniyet realitesi herhangi bir inkisaf kademesinde insanda muvazene halinde bulunur. Yani bunlarin ihtiva ettigi degerler aralarindaki statuyu muhafaza ederler. Yalniz, buradaki muvazene devamli olarak sabit kalmaz, her an bozulur. Fakat bozulan butun dualite muvazeneleri daima yeniden kurulmaya, muvazene haline gelmeye mutemayildir."

Dengenin bozulma ve yeniden kurulma mekanizmasi su sekilde calisir:

"Dualite prensibi mucibince, muvazenesi bozulmus zitlar asla o halde kalamazlar. Hangi tarafin fazla deger almasiyla muvazene bozulmussa, muvazenin tekrar kurulmasi icin, o zittan zayif olan tarafa bir deger akimi baslar."

Dengenin Yukselmesi#

Eger olumlu zidda, yani vazife unsuruna fazla deger gonderilirse, denge hatti bir ust kademeye cikar. Kitap bu durumu soyle aciklar:

"Bu suretle esasen yuksek degerler alarak seviyesini arttirmis muspet tarafla menfi taraf arasinda teessus eden yeni muvazene seviyesi evvelki seviyeye nazaran daha ustun bir duruma girmis bulunur ki bu da o birim dualitenin bir ust kademeye gecmis olmasi, yani vicdan mekanizmasindaki idrakin vazife bilgisine biraz daha yaklasmis bulunmasi demektir."

Insanlar bu duruma disaridan bakarak "vicdan sesinin guclendigini" soylerler.

Dengenin Dusmesi#

Buna karsilik nefsaniyete fazla deger gonderilirse birim dualite asagiya kayar:

"Menfi zidda, yani nefsaniyete fazla deger gonderilirse is evvelkinin ayni olmakla beraber istikamet aksi tarafa doner. Bu takdirde birim dualite, yani vicdan bir kademe asagiya dogru kaymaya baslar. Ve vicdanin asagilara kaymasi demek yuksek kiymetlerinden kaybetmeye baslamasi demektir ki bu gibi ahvalde insanlar zahire bakarak, vicdan sesini bogmak, korletmis olmak gibi tabirler kullanirlar."

Otomatik Duzeltme Mekanizmasi#

Genel tekamul prensipleri hicbir varligin surekli asagiya dogru yuvarlanip gitmesine izin vermez. Kitap bu durumu soyle anlatir:

"Eger o insan mutemadiyen menfi zidda degerler gondermek suretiyle muvazeneyi hep asagilara dogru kaydirarak idrak ve irade hurriyetini kotuye kullanmaktan kendisini kurtaramayacak duruma girerse ona yardimla mukellef olan vazifeli varliklar derhal gonderdikleri kuvvetli tesirlerle onu yuvarlanmaktan kurtarmak icin mecburi bir otomatizmaya sevk ederler."

Bu otomatik duzeltmenin niteligi agir olabilir:

"Yani -asagi yukari ilk insan kademelerinde oldugu gibi- onun onune birtakim cekici veya itici agir hadiseleri surerek idrak ve iradesinin matlup olan ust zidda otomatikman yonelmesini temin etmeye calisirlar. Tabiidir ki az cok zorlayici bir karakter tasiyan bu hal, serbest irade ile oldugu gibi, pek kolaylik icinde cereyan etmez. Bilakis burada otomatizmanin zaruretlerinden olarak ortaya surulecek sayisiz hadisenin ekseriya istirapi ve sikici olan mahiyetleri o insanin iradesini yola sokuncaya kadar ona bircok zahmetler, azaplar, hatta icap ediyorsa iskenceler ve olumler hazirlar."

Vicdan Dualitesinin Butunsel Karakteri#

Kitap, vicdan mekanizmasinin inkisafinda belirli bir siralama yapmaya calismanin yanlis oldugunu vurgular:

"Insanlardaki vicdan mekanizmasinin inkisafini takip ederken ekseriya yapildigi gibi sevgi, fedakarlik, nefsaniyet, vicdan gibi birtakim durum ve melekeleri muayyen bir tertibe tabi tutarak siralamak dogru degildir. Mesela evvela fedakarlik safhasi gelir, sonra onu mutlaka bir sevgi veya vicdan safhasi takip eder gibi mutlak bir sira tertip etmek yanlıstir."

Vicdan, olumlu ve olumsuz yonleriyle guclu bir mekanizmadir:

"Demek ki vicdan hem muspet, hem menfi taraflariyla, tam bir birim dualite halinde insanin idrakini vazife bilgisine yaklastiran kudretli bir mekanizmadir. Bu mekanizma nebat safhasindaki insiyaklari hayvan safhasinin otomatizmasina, hayvan safhasindaki otomatizmalari insan hayatindaki vicdan duygusu safhasina, insanlara ise vazife sezgisi ve bilgisi idraklerine, yani vazife planina hazirlar."

Digerkamlik ve Hodkamlik Ornegi#

Kitap, vicdan dualitesinin somut bir ornegini sunar:

"Mesela, digerkamlik duygusu vazife planina daha yaklastirici bir ust realite ise onun karsisina zit olarak dikilen hodkamlik nefsaniyeti alt realiteyi teskil eder. Fakat unutulmasin ki hakikatte bunlarin ikisi de bir dualite icinde, dualite prensibinin icabatiyla birbirine zit vasiflar gosteren ayni kiymetin iki cepheli tezahurundan baska sey degildir."

Temel Noktalar#

• Vicdan bir birim dualitedir; vazife unsuru (ust zit) ve nefsaniyet unsuru (alt zit) olmak uzere iki zit yonden olusur.
• Vazife unsuruna deger gonderildikce vicdan dengesi yukselir, nefsaniyet unsuruna baglanildikca denge duser.
• Genel tekamul prensipleri, varligin surekli asagiya kaymasina izin vermez; otomatik duzeltme mekanizmalari devreye girer.
• Vicdan dualitesindeki zitlar belirli bir siraya bagli ve sabit degildir; insanin yasami boyunca birbirini destekleyerek ve catisarak birlikte ilerlerler.
• Vicdan mekanizmasi, nebat icgudulerinden baslayip insani vazife planinin bilgilerine kadar hazirlayan evrensel bir dualite isleyisidir.

Kaynak: İlahi Nizam ve Kainat, Syf. 98-103